Miljoenen aan dwangsommen, maar het COA zit klem: 'Gevolg van het gejojo'

Het aantal asielzoekers in het aanmeldcentrum in Ter Apel is gestegen tot boven de 2100, ruim boven de limiet van 2000. Mede daardoor houdt het COA opvanglocaties in Hardenberg en Epe in gebruik, ook al hadden die moeten sluiten. Alternatieve opvanglocaties zijn er niet en dus stokt de doorstroom. Gevolg: nieuwe dwangsommen aan het adres van het COA in die gemeenten. Hoeveel zin heeft dat?

Die dwangsommen zijn een symptoom van een volledig vastgelopen systeem, zegt Karin Geuijen, onderzoeker aan de faculteit Bestuurs- en Organisatiewetenschap van de Universiteit Utrecht en lector aan de Hogeschool Utrecht. 

Verdeelsleutel

Dat speelt volgens haar ook tegen de achtergrond van de spreidingswet. Die wet regelt dat alle Nederlandse gemeenten op basis van een verdeelsleutel opvanglocaties aanbieden, afhankelijk van hun inwonertal en hun financiële draagkracht. Dat is democratisch besloten: zo gaan we het doen.

"Maar in de periode daarna heeft het vorige kabinet de uitvoering van die Spreidingswet feitelijk ondermijnd. In veel gemeenten ontstonden groepen die zeiden: 'Als het niet hoeft, waarom zouden wij dan opvang regelen? Waarom langer? Waarom meer?' Daardoor liep het systeem volledig uit de hand. De gevolgen daarvan merken we nu."

Gejojo met opvangcapaciteit

Ook hoogleraar decentrale overheden Geerten Bogaard ziet de dwangsommen als een symptoom van het continue 'gejojo' met opvangcapaciteit. "Dat heeft geresulteerd in paniekvoetbal met noodopvanglocaties. Gemeenten leggen die dwangsommen op om het COA aan de afspraken te houden en daarmee het draagvlak onder de eigen inwoners niet te verliezen."

Tegelijkertijd zit de pijn in het feit dat er gemeentes zijn die niets doen aan opvang, zegt de hoogleraar. "Als de samenleving verdeeld is over het onderwerp, dan zie je dat terug in de manier waarop er op bestuurlijk niveau wordt samengewerkt."

Een snelle oplossing voor het probleem is er niet, meent Bogaard. "Op de langere termijn moet de situatie rustiger worden. De overheid en de gemeenten moeten beter met elkaar overleggen. Het Rijk moet duidelijk laten zien dat alle gemeenten een eerlijk deel van de opvang krijgen. De overheid moet er alles aan doen om weer rust te creëren: goed praten met gemeenten, kijken wat wél kan en bespreken wat gemeenten nodig hebben in ruil voor opvang."

Volgens Geuijen ligt een duurzame oplossing in het creëren van minimale buffercapaciteit in iedere gemeente. 

"Er moet altijd een minimale hoeveelheid opvangcapaciteit beschikbaar zijn. Als je zo'n buffer hebt, voorkom je dat opvanglocaties voortdurend worden geopend en gesloten. Voor gemeenten is die voortdurende onzekerheid met steeds wisselende aantallen, tijdelijke besluiten, protesten en politieke druk, enorm zwaar. Arbeidspotentieel blijft onbenut omdat asielzoekers steeds moeten verhuizen. Binnen de overheid lijkt nu eindelijk erkend dat dat de manier is."