Supermarkten zijn slecht voorbereid op crisissituaties: 'Vrij snel chaos'

Als het gaat om zaken als logistieke planning, distributie en aanbod van levensmiddelen horen Nederlandse supermarkten bij de wereldtop. Maar wat als die logistiek ruw wordt verstoord door een noodsituatie?

Volgens Instituut Clingendael, dat onderzoek doet naar de voedselzekerheid in ons land, zullen de schappen bij stroomuitval, extreem weer of zelfs een oorlogssituatie al gauw leeg zijn.

"Het hele systeem is extreem efficiënt ingericht", zegt Clingendael-onderzoeker Van Schaik. "Misschien wel iets te efficiënt. Want bij een crisissituatie kom je dan al vrij snel in de problemen."

Weinig op voorraad 

Een gevolg van die efficiëntie van het logistieke voedselsysteem in Nederland betekent namelijk dat supermarkten in de praktijk relatief weinig voorraden aanhouden. "Dus veel van wat er ben hen binnenkomt, wordt vrij snel verkocht", zegt Van Schaik. "Dat betekent dat in een crisissituatie het eten vrij snel op zal zijn. Dus het is echt verstandig voor mensen om wel thuis wat voorraden aan te houden.

Ook blijkt dat er op dit moment geen beleid is voor het aanhouden van voorraden. Ook is onduidelijk of je wel bij bepaalde supermarkten kunt komen in crisissituaties. Denk aan supermarkten die in de gebieden liggen die kunnen worden getroffen door overstromingen, zoals die na de extreem heftige hoosbui in Limburg in de zomer van 2021. Een scenario dat zo'n 'regenbom' in de nabije toekomst boven stedelijk gebied valt, is niet ondenkbaar.

Wel ziet Clingendael dat veel supermarkten inmiddels bezig met het in kaart brengen van wat zij moeten doen in een noodsituatie. Dit als als onderdeel van het bredere weerbaarheidsbeleid van het kabinet. "Maar in vergelijking met andere landen zijn we nog niet zo heel erg ver", concludeert Van Schaik. "Ik denk dat we, zodra zo’n rampsituatie zich echt voordoet, toch wel vrij snel in de problemen komen en dat het snel chaos wordt." 

Ze geeft als voorbeeld het hamstergedrag van wc-papier tijdens de coronapandemie, veroorzaakt door angst en kuddegedrag. "Dat soort chaotische taferelen kan ik mij goed voorstellen in het geval van een andere crisissituatie." 

In Estland, buurland van Rusland, zijn supermarkten veel verder met het aanleggen van strategische voorraden en noodstroom, zag RTL Nieuws-verslaggever Fabio Bravo Rebolledo:

"Een van de risico's die we zagen in Spanje vorig jaar was dat bij stroomuitval de supermarktketen niet goed functioneert", zegt staatssecretaris Silvio Erkens (Voedselzekerheid, VVD) tegen RTL Nieuws. "Daarvoor zijn we al een aantal maanden aan de slag met een crisisplan, met de supermarkten onder andere. Vanuit deze agenda en een onderzoek wil ik verdere stappen zetten."

Dit onderzoek richt zich volgens Erkens op de grootste risico's. "Daar wil ik op ingrijpen. Maar niet in de breedte nu meteen hele zware maatregelen nemen. Want dat zorgt voor hogere prijzen in het boodschappenmandje."

De Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV) waarschuwde een jaar geleden dat de vitale infrastructuur in Nederland (denk aan elektriciteit, toegang tot internet, drinkwater en betalingsverkeer) wordt geconfronteerd met 'een stapeling van uiteenlopende, toenemende en veranderende dreigingen' die kunnen leiden tot verstoringen of uitval. 

Als voorbeelden noemde de NCTV geopolitieke spanningen, sabotage, de alsmaar versnellende klimaatverandering, en systeemfalen als gevolg van een computerstoring. "Dat kan grote gevolgen hebben voor het functioneren van onze maatschappij", was de conclusie.

Sindsdien werkt de supermarktbranche met de overheid aan plannen om de beschikbaarheid van voedsel te kunnen blijven garanderen in tijden van crisis. Doel daarvan is dat supermarkten ook tijdens crisissituaties 'veerkrachtig' kunnen blijven functioneren, laat de branchevereniging voor Nederlandse supermarkten CBL weten aan RTL Nieuws.

'Voorraden bewust beperkt gehouden'

Het CBL bevestigt dat de bevoorrading van supermarkten via een nauwgezet proces verloopt, het zogenoemde just-in-time-principe. Daarbij worden voorraden bewust beperkt gehouden, waardoor verse producten sneller bij de klant kunnen komen, en supermarkten profiteren van lagere opslagkosten. Dit draagt volgens het CBL bij aan de betaalbaarheid van boodschappen, terwijl ook de kans op verspilling afneemt.

Supermarkten worden nu gemiddeld twee tot drie keer per dag beleverd, al is dat afhankelijk van onder meer de locatie en beschikbare magazijnruimte van een winkel. "Voor versproducten ligt de gemiddelde voorraad rond de drie dagen, terwijl houdbare producten doorgaans ongeveer een week op voorraad zijn. In de praktijk kan dit zelfs minder zijn, bijvoorbeeld wanneer producten in grote volumes worden ingekocht en vanuit de distributiecentra snel naar de winkels worden doorgevoerd", laat het CBL weten in een reactie.

De supermarktbranche zegt te hebben geleerd van de oorlog in Oekraïne, de coronapandemie, en meer recent de drinkwaterverstoringen. "Ook dit soort kleinere incidenten stimuleert organisaties bepaalde voorraden aan te leggen. Leveringszekerheid is in die zin een onderwerp waar in toenemende mate aandacht voor is."