Nieuwe golf van protesten in Iran: kan het deze keer wel voor verandering zorgen?

"Ik krijg er echt kippenvel van als ik al die beelden zie", zegt de 28-jarige Parmida Baladi. Ze vluchtte zelf in 2018 vanuit Iran naar Nederland en scrolt dagelijks door de video's om de nieuwe protesten te volgen. "Elke dag als ik Instagram open, zie ik weer een nieuwe stad die zich bij het protest heeft aangesloten. Zoveel mensen gaan de straat op en elke keer denk ik: wat een lef hebben jullie. Het raakt me echt enorm." 

De protesten begonnen op 28 december. Allereerst vanwege de hoge inflatie in het land, die lag de afgelopen maand op maar liefst 42,2 procent. De nationale munt, de rial, verloor in 2024 meer dan een derde van z'n waarde ten opzichte van de Amerikaanse dollar en staat op z'n laagste punt ooit. 

Eten onbetaalbaar

Voor veel mensen worden basisproducten zoals eten hierdoor onbetaalbaar. De overheid belooft nu aan iedereen om een bedrag van zes euro per maand extra te geven om te helpen met de stijgende kosten. Toch stelt dat de demonstranten verre van tevreden.

Er komen mondjesmaat beelden naar buiten van de protesten in Iran die nu al ruim een week aanhouden. Het gaat er daarbij hard aan toe:

Omdat het regime zoveel macht heeft in Iran, komt er vaak maar beperkte informatie over protesten naar buiten. De beelden die we zien, worden vooral via sociale media verspreid. Het is daarom lastig om te zeggen hoe groot de protesten precies zijn, maar de Britse omroep BBC analyseerde de beelden en concludeert dat in meer dan 50 steden en in meer dan de helft van de provincies protesten zijn. Ook verifieert de BBC dat er gericht geweld wordt gebruikt tegen demonstranten door de veiligheidstroepen.

Hoewel de naar Nederland gevluchte Parmida met hoop en bewondering naar haar moederland kijkt, vindt ze het ook lastig dat ze zo ver weg zit en niets kan doen. De afgelopen dagen heeft ze geen contact gehad met vrienden in Iran, want het internet ligt er regelmatig uit zoals wel vaker tijdens protesten. "Het is mooi en pijnlijk om te zien. Ik heb hier een mooi en veilig leven en wens dat geluk ook voor mijn landgenoten. Maar ik kan niet naar ze toe, ik kan ze niet knuffelen."

De huidige protesten zijn de grootste sinds de vorige golf van protesten in 2022. Die begonnen nadat Mahsa Jina Amini, een jonge vrouw, om het leven kwam nadat ze met geweld werd opgepakt omdat ze haar hoofddoek niet goed zou hebben gedragen. Bij het gewelddadig optreden van de politie kwamen daarna tenminste 551 mensen om het leven, bijna 20.000 mensen werden gearresteerd. 

Kloof tussen staat en bevolking

En net zoals de protesten toen niet alleen over een hoofddoek gingen, maar over vrouwenrechten en een algeheel gebrek aan vrijheid, gaan ook deze protesten over veel meer dan alleen de inflatie. "Deze protesten zijn in zoverre anders dat de onvrede - over de economie, en de Iraanse leiders - nog groter is dan de andere protestrondes die we eerder hebben gezien", zegt Iran-deskundige Thomas Erdbrink. Hij haalt een overheidsonderzoek aan, waarin staat dat 92 procent van de Iraniërs aangeeft ontevreden te zijn over de koers van het land. 

De kloof tussen de staat en de bevolking is gigantisch. Als voorbeeld: de afgelopen maanden kwamen er juist beelden naar buiten van vrouwen die zonder hoofddoek over straat gingen en dat leek enigszins getolereerd te worden. De bevolking wordt steeds meer seculier, terwijl het islamitische regime strenge regels aanhoudt. "Tel daarbij meer dan twintig jaar van westerse sancties en mismanagement van de economie door de Iraanse staat op en je hebt een cocktail van woede."

Ondertussen mengen ook Amerika en Israël, aartsvijanden van Iran, zich in de protesten. Trump zei dat hij de demonstranten te hulp wil schieten en er wordt gedreigd met nieuwe aanvallen.

Erdbrink benadrukt wel dat er nog steeds veel meer mensen niet de straat op gaan dan wel. "Dat komt door het harde optreden van de staat. Veel mensen durven daarom (nog) niet. Maar ook lang niet iedereen denkt dat protesten de manier zijn om het land te veranderen. Zoals overal ter wereld zijn in Iran mensen ook verdeeld over hoe de toekomst eruit moet zien."

Kroonprins Pahlavi 

Maar dat er íets moet veranderen, daar lijkt het overgrote deel van de Iraniërs het wel over eens. Wat deze protesten misschien ook anders maken dan vorige, is dat de naam Reza Pahlavi steeds vaker genoemd wordt. Hij wordt gescandeerd door de mensen op straat in Iran en tijdens protesten van Iraniërs in bijvoorbeeld Frankrijk, de VS en Canada, zijn posters met Pahlavi's naam en gezicht te zien. 

Pahlavi is de zoon van de laatste shah van Iran, die regeerde tot aan de revolutie in 1979, toen Ayatollah Khomeini aan de macht kwam en Iran veranderde in een streng religieus islamitisch land. Reza Pahlavi, de voormalige kroonprins van Iran dus, woont nu in de VS en probeert vanuit het buitenland de Iraanse politiek te beïnvloeden. 

Hij richt zich bijvoorbeeld tot het leger en de veiligheidstroepen en zegt dat dit hun kans is om de kant van het Iraanse volk te kiezen. 

"Een deel van de demonstranten denkt dat Pahlavi's terugkeer de val van het Islamitische leiderschap zal inluiden en Iran op weg zal helpen naar een betere toekomst", zegt Erdbrink. "Hun idee is dat hij terugkeert uit de VS, orde op zaken zal stellen, om vervolgens een referendum te houden." 

Een ander deel van de demonstranten vindt juist dat er naar de oppositie in eigen land moet worden gekeken. Zoals de Nobelprijswinnaars, mensen- en vrouwenrechtenactivisten, advocaten en acteurs die de afgelopen jaren de gevangenis in en uit zijn gegaan. "Deze groep heeft echter geen duidelijke leider of leidster omdat zo'n persoon onherroepelijk de gevangenis in zou gaan."

'Enige back-up plan dat we hebben'

Ook Parmida volgt de verschillende meningen over Pahlavi. Zelf weet ze niet of hij degene is die democratie in Iran kan brengen. "Maar hij is wel het enige back-up plan dat we hebben, want in Iran is er op dit moment geen leiderschap. Ik zie Pahlavi als de enige persoon met roots in Iran en iemand met politieke kennis en een gezond verstand. Maar wat nu belangrijk is, is dat het regime van Khamenei weggaat. Daarna kunnen we met verkiezingen kijken of Pahlavi echt de stem van de mensen krijgt."

Of deze protestbeweging dus eindelijk voor verandering gaat zorgen, is eigenlijk een onmogelijke vraag. "Veel zal afhangen van de manier waarop de staat de komende dagen met de demonstraties om zal gaan", zegt Erdbrink. Iran's opperste leider Ayatollah Ali Khamenei heeft in een toespraak een onderscheid gemaakt tussen 'legitieme demonstranten' en 'relschoppers'. Die laatsten dienen volgens hem te worden aangepakt. "Grijpt de staat nog harder en gewelddadiger in", zegt Erdbrink, "dan komt er wellicht - voor nu - een einde aan de protesten. Maar als mensen het idee hebben dat ze toch de straat op kunnen, dan zien we eventueel dat de protesten gaan groeien."