Wie heeft er nu de macht in Iran? En drie andere vragen na de dood van Khamenei

Ali Khamenei was de absolute leider van Iran, en al bijna 40 jaar aan de macht. "Zijn dood creëert een vacuüm", zegt Midden-Oosten correspondent Pepijn Nagtzaam. "Maar een regime als dat van Iran, is niet op één man gebouwd." Wat staat er nu te gebeuren? We beantwoorden vier vragen met Nagtzaam en twee experts.

Wie heeft nu de macht?

"De macht ligt nu bij een tijdelijke leiderschapsraad, bestaande uit de president Pezeshkian, het hoofd van de rechtspraak en Alireza Arafi, een belangrijke man uit de Raad van Hoeders", zegt Nagtzaam. Die Raad bestaat uit twaalf islamitische geestelijken en rechtsgeleerden.

De correspondent merkt daarbij op dat Khamenei altijd het laatste woord had de afgelopen 40 jaar, maar er nog heel veel beslis- en bestuurslagen onder hem zijn. "Je ziet ook dat de legerkorpsen deels zelfstandig opereren. Zij hebben al draaiboeken voor het geval het leiderschap wegvalt."

Onder de opperste leider heeft Iran een complex netwerk van verschillende machtscentra, legt arabist Leo Kwarten uit. "Ten eerste heb je de Revolutionaire Garde. Dat is een leger, maar ook een economische macht met eigen bedrijven, en bijvoorbeeld olietankers."

Het tweede machtscentrum is de president en zijn regering, al heeft hij minder macht dan de opperste leider. Vervolgens hebben ook de rechterlijke macht, de parlementsvoorzitter en het reguliere leger nog een machtspositie.

"Khamenei speelde al die verschillende facties tegen elkaar uit, en zorgde dat niemand te machtig werd", zegt Kwarten. Zijn opvolger moet dus iemand zijn die dat ook kan.

Staan er al opvolgers klaar?

Officieel is daar nog niks over bekend, maar de New York Times berichtte op basis van Iraanse bronnen dat Khamenei voor zijn dood zelf al een aantal mensen heeft benoemd. Het zou onder andere gaan om de kleinzoon van Khamenei's voorganger, en om het hoofd van de rechterlijke macht. Ook Larijani, hoofd van de Iraanse veiligheidsraad, wordt veel genoemd. Hij trad de afgelopen maanden steeds vaker in de openbaarheid.

Volgens Nagtzaam hield Iran vanwege de hoge leeftijd van de 86-jarige Khamenei al rekening met zijn opvolging. "Maar tegelijkertijd konden mensen zich moeilijk voorstellen dat hij op een dag vervangen zou worden. Het is goed mogelijk dat nog even wordt gewacht totdat het oorlogsstof is neergedaald, ook omdat dan pas duidelijk wordt wie de bombardementen heeft overleefd."

Kwarten beaamt dat: "Ik vermoed, maar weet niet zeker, dat de tijdelijke raad nog wel even aan de macht blijft." Hij wijst daarbij ook op de eerdergenoemde machtscentra: "Iedereen zal proberen zijn man op die plek te krijgen, het moet iemand worden die met iedereen overweg kan."

Wat betekent dit voor de Iraanse bevolking?

"Er is een enorm gevoel van opluchting", zegt de Iraans-Belgische socioloog Ladan Rahbari. Khamenei was immers een dictator die met harde hand regeerde, tegenstanders opsloot en duizenden demonstranten liet doden. Er kwamen dan ook al beelden van juichende Iraniërs naar buiten.

"Maar het is ook een gemengd gevoel", zegt Rahbari. "Ik hoor dat veel mensen in paniek zijn en vluchten. Of zorgen dat ze genoeg eten hebben om te schuilen."

Waar er in januari nog grote protesten waren in Iran tegen het regime, durven mensen nu niet zomaar de straat op te gaan. De bombardementen zijn namelijk nog niet gestopt.

En belangrijk om te beseffen, zegt arabist Kwarten: "Er is ook een grote stille meerderheid die je niet ziet of hoort. Die hopen dat alles blijft zoals het is." Een deel van Iran kan zich immers wel goed vinden in het islamitisch-conservatieve beleid, of is economisch afhankelijk van het regime.

"Khamenei werd door sommigen geliefd als grote leider, en door velen gevreesd als conservatieve tiran. Dat is allebei echt en bestaat naast elkaar", zegt ook correspondent Nagtzaam.

Komt er nu een nieuw regime?

Dat is in ieder geval iets wat Israël en de VS hopen te bereiken met hun bombardementen. President Trump riep de Iraanse bevolking al op om de macht te grijpen: "Dit is jullie kans."

Kwarten ziet een machtswissel nu niet snel gebeuren. "Tenzij er iemand opstaat die de strijd aangaat met het regime, en soldaten of gewapende groepen meekrijgt." Zo iemand is er nu niet, net als dat de demonstranten die eerder de straat opgingen, geen echte leider hadden.

Met de dood van Khamenei is het regime niet weg, zegt Nagtzaam. "Hij had een grote kring nauwe adviseurs. Daaromheen tienduizenden ambtenaren en honderdduizenden soldaten en leden van Revolutionaire Garde. Er zijn heel veel mensen in Iran rechtstreeks afhankelijk van het regime. En zolang zij het regime blijven steunen, is er dus een regime."