Na spanningen met VS: EU‑landen versnellen overstap naar eigen digitale infrastructuur

Wat als de Amerikanen ineens onze toegang tot Google en Microsoft blokkeren? Op het hoogtepunt van de spanningen tussen de VS en Europa afgelopen maand, lag die ondenkbare vraag ineens op tafel. Inmiddels is de rust enigszins teruggekeerd, maar lijkt de relatie met de VS blijvend veranderd. Europese leiders praten openlijk over manieren om minder afhankelijk te worden van Amerika en diens techreuzen. 

Zo ook de kersversie coalitie van D66, VVD en CDA. "Het is een zaak van grote urgentie dat Europa onafhankelijk wordt", staat in het nieuwe coalitieakoord. Europa moet 'in hoog tempo' beter samenwerken, onder meer op gebied van technologie. De Nederlandse overheid moet daarnaast kiezen voor 'digitale autonomie' en 'Europese digitale infrastructuur'. En 'afhankelijkheden in cloud, data en cruciale systemen' worden afgebouwd.

Nederland is niet de enige lidstaat die zich op digitaal vlak op eigen benen wil staan. Zo heeft de Franse overheid afgelopen maand besloten om te stoppen met Amerikaanse software waar je digitaal mee kunt vergaderen, zoals Zoom en Microsoft Teams. Binnenkort wordt er vergaderd via Visio, een Frans alternatief, om zo 'digitale onafhankelijkheid te herwinnen'. 

Daarnaast hebben de Franse en Duitse regeringen besloten om samen met techbedrijven van Europese bodem een AI-tool te bouwen die binnen hun overheden gebruikt kan worden.

Alternatief voor Google en ChatGPT

Voor elk belangrijk Amerikaanse techbedrijf is er vaak al een Europees alternatief. Zo is er Ecosia, een Duitse zoekmachine zoals Google. Of Le Chat, een Frans alternatief voor ChatGPT. Maak je die overstap als burger in je eentje, dan loop je er soms tegenaan dat je vrienden en collega's graag het grotere Amerikaanse platform gebruiken. Het helpt dus wanneer een grote organisatie of overheid de overstap maakt. Bovendien wordt daarmee een markt gecreëerd voor Europese bedrijven.

Dat Europese lidstaten zoals Nederland streven naar meer digitale autonomie is niet voor niks. Ze sorteren daarmee voor op Europese regelgeving. Eind maart komt de Europese Commissie met nieuwe wetgeving rond digitale soevereiniteit, waardoor de lidstaten kritisch moeten gaan kijken naar hun digitale en vitale infrastructuur.

VVD-Europarlementariër Bart Groothuis benadrukt dat het niet reëel is om te denken dat Europa op alle vlakken over zal stappen van Amerikaanse naar Europese technologie. "We worden niet zomaar Europees soeverein. Europa loopt lichtjaren achter op Amerika. En onze ondernemers die kansen willen benutten met big data of AI moet je niet op achterstand willen zetten door niks meer met Amerikaanse technologie te doen."

Voor overheden en andere organisaties met kritieke infrastructuur, denk aan ziekenhuizen, is het wel verstandig om op korte termijn over te stappen op Europese alternatieven, zegt Groothuis.

Onrust over DigiD

In eigen land zorgt de aangekondigde Amerikaanse overname van DigiD-beheerder Solvinity voor veel onrust. Zo'n overname door een buitenlandse partij moet in de toekomst niet meer kunnen, vindt Groothuis. "DigiD is een goed voorbeeld van een klassieke overheidstaak. Dat moet je in Nederlandse handen houden."

In het geval van DigiD is dat ook mogelijk, zegt techjournalist Daniël Verlaan van RTL Nieuws. "Het bijzondere aan de DigiD-situatie is dat het platform waarop DigiD draait, relatief eenvoudig over te zetten is naar een Europees alternatief. Voor de andere diensten die bij Solvinity draaien, zoals digitale diensten van het ministerie van Justitie en Veiligheid, is dat een stuk lastiger."

Het is volgens Verlaan niet haalbaar om in korte tijd voor alle digitale diensten een Europees alternatief te vinden en in te richten. "Maar je kan natuurlijk beginnen met het ontwikkelen van een backup voor als zo'n belangrijke Amerikaanse dienst offline gaat", zegt hij. "Dat is ook handig als er weer eens een grote storing is. Dat je dan een Europees alternatief gebruikt voor bijvoorbeeld e-mail en online vergaderen, en vanuit daar verder bouwt. Frankrijk en Duitsland zijn hier een stuk verder in en het is belangrijk om met hen samen te werken om onze digitale autonomie te versterken."

Europese cloud

Als alle Europese overheden hun digitale infrastructuur verbouwen gebeurt er nog iets belangrijks, vertelt Groothuis. Het creëert een markt voor Europese cloudaanbieders en dat dat is weer belangrijk voor de ontwikkeling van eigen AI-technologie en AI-chips. En precies die technologie zal straks overal mee verweven zijn. Als het om technologische onafhankelijkheid gaat, moet je dus naar 'het hele pakket' kijken, zegt de Europarlementariër. "Anders word je technologisch gekoloniseerd door Amerika."

De Europese Commissie, onder leiding van Ursula von der Leyen, ziet die noodzaak ook en wil graag een eigen cloud ontwikkelen. Dit Europese cloudproject is samen met het ontwikkelen van eigen AI een van de speerpunten voor de komende jaren.

Een grotere speler worden op techgebied is hoe dan ook een proces van de lange adem. En dat komt mede door die andere afhankelijkheid: defensie. Europa bouwt niet alleen (langzaam) aan haar eigen technologie, maar vindt het ook belangrijk dat de Amerikanen zich aan Europese techregels houden. "Maar zodra Europa die regels handhaaft laat Amerika voelen dat we van hen afhankelijk zijn qua defensie. Zie bijvoorbeeld JD Vance die dreigde uit de NAVO te stappen wanneer Europa zijn Digital Services Act en Digital Markets Act zou handhaven", ziet Groothuis. 

"Als je over technologie wil spreken, dan moet je dus niet chantabel zijn op gebied van defensie", besluit hij. Wil Europa op techgebied minder afhankelijk worden, dan zal het dus op minstens hetzelfde tempo militair moeten gaan opschalen.

Is er een alternatief voor Amerikaanse techbedrijven? Experts roepen op om een 'Hollandse cloud' te ontwikkelen. Hoe dat zou werken zie je in deze video: