Zorgt prijzig kunstmest voor duurder of helemaal geen eten? Vijf vragen
1. Waarom is kunstmest duurder geworden?
Kunstmest bevat voedingsstoffen voor gewassen en wordt daarom gebruikt door boeren. Er is veel energie nodig om de verschillende soorten kunstmest te produceren. Hiervoor wordt gas en olie gebruikt. Door alle geopolitieke spanningen zijn olie en gas een stuk duurder geworden. Naast dat gas nodig is voor de productie, is het ook een grondstof voor kunstmest.
De prijs van een ander bestanddeel van kunstmest, ureum, is ook omhooggegaan. Daarbij komt dat ongeveer een vijfde van alle kunstmest in de wereld wordt geproduceerd in het Midden-Oosten, schreef wetenschapper Bart de Steenhuijsen Piters van de Wageningen Universiteit (WUR) in maart al. Door de blokkade van de Staat van Hormuz komt deze niet of nauwelijks op andere plekken van de wereld terecht.
En door de gestegen energie- en grondstofprijzen wordt de elders geproduceerde kunstmest dus ook duurder.
2. Wat merken we er in Nederland van?
Boeren kunnen wereldwijd de hogere prijzen van kunstmest gaan doorberekenen. Hierdoor wordt voedsel duurder. Desondanks lijkt Nederland nog niet in de penarie te zitten. "In Nederland zijn er op dit moment geen tekorten aan kunstmest. De Europese productie draait en er is voldoende aanbod", zegt Reinier Gerrits, directeur van Meststoffen Nederland, de brancheorganisatie van de kunstmestsector tegen RTL Z.
EU geeft goedkeuring voor Renure: 'door Nederland gewenste' vervanger van kunstmest
Hij zegt dat Nederland sowieso minder afhankelijk is van kunstmest dan veel andere landen. Dit komt doordat Nederland door de vele veeteelt ook beschikt over voldoende dierlijke mest, die ook vruchtbaar is. Die combinatie van kunstmest en dierlijke mest maakt Nederland volgens Gerrits minder gevoelig voor plotselinge prijsstijgingen of leveringsproblemen.
Toch zullen ook de veehouderijen de klappen gaan voelen, maar dan later, voorspelt Gerrits. Kunstmest is namelijk nodig voor het produceren van veevoer. "Dit betekent ook dat hogere kunstmestprijzen uiteindelijk doorwerken in de veehouderij. Duurder aardgas leidt tot duurdere kunstmest, dat maakt voer duurder en kan uiteindelijk ook de beschikbaarheid van mest beïnvloeden."
"Het verschil is dat daar tijd overheen gaat. Die vertraging zorgt ervoor dat prijsstijgingen minder hard en minder abrupt binnenkomen", vervolgt hij. Hij zegt dat er in Nederland zelf ook kunstmest geproduceerd wordt en dat er in ieder geval voor dit seizoen voldoende is ingekocht.
Meststof-onderzoeker Kimo van Dijk van de Wageningen Universiteit zegt daarnaast dat de akkerbouw en glastuinbouw nu al veel afhankelijker zijn van kunstmest.
3. Is er dan helemaal geen reden tot paniek?
Misschien een beetje, schreef De Steenhuijsen Piters een maand geleden al. Hoewel deze onderzoeker van voedselsystemen ziet dat veel Nederlanders nu nog rijk genoeg zijn om een prijsstijging te kunnen lijden, zijn er ook grote groepen die nu al afhankelijk zijn van voedselbanken.
"Als we vaker schokken krijgen zoals deze, dan gaat dat effect hebben op de cohesie in Nederland. In de geschiedenis is voedsel vaak de trigger geweest van breed gedragen ongenoegen en revolutie."
Nederland is niet voorbereid op een crisis waarbij voedsel gedistribueerd moet worden, vindt hij. "Er zijn voedselbanken, maar dat zijn initiatieven van particulieren, die niet grootschalig kunnen werken. Gaat de overheid voedsel subsidiëren als het boven een bepaalde prijs komt?", vraagt hij zich hardop af. Het is volgens hem 'de hoogste tijd' dat Nederland zorgt voor beleid om het voedselsysteem weerbaarder te maken.
Gemengde reacties op energiemaatregelen kabinet: 'Schieten tekort'
De huidige situatie laat volgens Gerrits zien hoe kwetsbaar internationale voedselketens zijn. Hoe groot de problemen uiteindelijk worden, hangt uiteindelijk ook af van hoelang de oorlog in het Midden-Oosten duurt, zegt hij.
4. Waar worden de klappen nu wel al gevoeld?
Vooral in ontwikkelingslanden buiten Europa, zegt Gerrits. Hij bevestigt hiermee de woorden van De Steenhuijsen Piters, die zegt dat de negatieve gevolgen gevoeld worden in Azië en Afrika.
Boeren in bijvoorbeeld Afrika zullen minder produceren, omdat er minder kunstmest gebruikt gaat worden. Verder zijn veel Afrikaanse landen volgens hem afhankelijk van de import van goedkoop voedsel van de wereldmarkt. Dit komt ook doordat die boeren niet genoeg voedsel kunnen produceren.
Afrikaanse landen kunnen er volgens hem voor kiezen om de eigen agrarische sector wat meer een kans te geven. Maar dan stijgt de prijs van voedsel voor de bevolking ook weer. "Een duivels dilemma."
Daarbij komt dat de rake klappen elkaar nu in rap tempo volgen. De coronacrisis ging over in de oorlog in Oekraïne. En nu volgt dus de oorlog in het Midden-Oosten. Ondertussen speelt klimaatverandering ook nog mee. Het wereldvoedselsysteem is volgens de onderzoek uit Wageningen niet bestand tegen dit soort schokken.
5. Zijn er alternatieven voor 'fossiele' kunstmest?
Er zijn duurzamere en lokalere vormen van kunstmest, zegt Van Dijk. "Maar ze zouden op grotere schaal gemaakt kunnen worden." Zo zouden we bijvoorbeeld urine uit een toiletpot, verschillende stoffen uit het rioolwater en reststromen uit voedselfabrieken kunnen verwerken tot gerecyclede meststoffen. We spoelen volgens Van Dijk nu te veel waardevolle voedingsstoffen door het toilet.
De koers van de Noorse kunstmestmaker Yara profiteert wel van de gestegen kunstmestprijzen:
