Oud-premier Schoof blikt terug: 'Ik premier? Ik dacht: dit is een grap'

Hoewel hij maar kort premier was, wordt Schoof nog vaak herkend. Dat blijkt op het Haagse terras waar we hebben afgesproken. Mensen die langslopen stoten elkaar aan, een enkeling komt langs voor een begroeting. Schoof lijkt daarvan te genieten. "Ik word nog steeds veel aangesproken op straat. En ja, eigenlijk alleen maar positief. Mensen bedanken me voor wat ik voor het land heb gedaan."

Tweeënhalf jaar geleden zag het er nog heel anders uit. De politieke redactie van RTL Nieuws appte hem met de vraag of hij de nieuwe premier zou worden. Schoof wist van niets. Een week later werd hij officieel gevraagd.

RTL Nieuws appte u: wordt u de nieuwe premier?

"Ja, en ik dacht: het is een grap. Ik dacht ook: dat gaan we dus niet doen. Het zat gewoon zo niet in mijn hoofd. Een kleine week later belde Geert Wilders namens de vier fractieleiders. Toen realiseerde ik me dat het serieus was."

De PVV was in een eerder kabinet geen betrouwbare partner gebleken. Waarom vertrouwde u Wilders nu wel?

"Ik vertrouwde erop omdat hij belde namens de vier partijen en zei dat ze tot een akkoord waren gekomen. Maar in de praktijk bleek dat er geen honderd procent commitment was. Van geen van de partijen. Ze stonden er denk ik geen van allen honderd procent achter." 

Dat bleek al meteen toen Wilders uw optreden in uw eerste grote debat 'slappe hap' noemde. Wat dacht u toen?

"Je denkt dat vier fractievoorzitters je steunen, als partijloos premier. En dan blijkt toch ineens dat je in één keer alleen staat."

Het kabinet-Schoof moest een antwoord worden op een versnipperd politiek landschap, maar het experiment met een extraparlementair kabinet bleek in de praktijk weerbarstig. De fractievoorzitters hielden veel invloed, het onderlinge vertrouwen was beperkt en al in het najaar van 2024 hield oud-premier Dick Schoof er rekening mee dat zijn kabinet de vier jaar niet zou volmaken. 

Denkt u dat uw kabinet heeft bijgedragen aan het vertrouwen in het politiek bestuur?

"Nou, daar hebben we in ieder geval ons best voor gedaan."

Het vertrouwen in de politiek is nog nooit zo laag geweest als tijdens uw kabinet.

"Ik geloof dat ik vrij hoog ben begonnen."

Het kabinet viel na elf maanden. Schoof bleef daarna aan als demissionair premier; zijn premierschap zou uiteindelijk ongeveer anderhalf jaar duren. Hij noemt Wilders’ besluit om het kabinet te laten vallen nog altijd onverantwoord en onnodig.

Neemt u het Wilders kwalijk dat hij de stekker eruit trok?

"Nee, ik kijk niet met wrok terug. Ik heb destijds wel gezegd dat ik het onverantwoord en onnodig vond dat hij het kabinet liet vallen. Dat vind ik nog steeds. Maar ik voelde het ook al aankomen."

Tijdens zijn kabinet bleven veel plannen onafgemaakt. Dat gold ook voor de asielwetten. Het kabinet wilde via een noodwet – een middel dat normaal alleen bij rampen wordt ingezet – snel asielmaatregelen invoeren. Schoof verdedigde dat met de woorden: "Mensen ervaren een asielcrisis."

Wie heeft de zin 'mensen ervaren een asielcrisis' bedacht?

"Dat weet ik niet, maar ik heb het uitgesproken. Misschien heb ik het zelf wel bedacht. Het feit dat mensen een crisis ervaren, wil niet zeggen dat je er niks mee hoeft te doen omdat het allemaal perceptie zou zijn. En voor VVD en PVV was asiel hét ding."

Rechtvaardigt dat de inzet van staatsnoodrecht, waarbij het parlement tijdelijk buitenspel wordt gezet?

"Die discussie is achterhaald, want we hebben zelf besloten dat het noodrecht niet wordt ingevoerd."

U wist uit uw ervaring op het ministerie als hoogste ambtenaar toch al dat het een doodlopende weg was? 

“Je kunt er altijd opnieuw naar kijken. Er waren veel opvattingen over." 

Hoewel Schoof niet had verwacht dat het kabinet vier jaar zou blijven zitten, had hij het wel graag langer volgehouden. Bij zijn afscheid verliet hij onder luid applaus en door een haag van medewerkers voor de laatste keer het ministerie. 

U droeg de sleutels over aan Jetten, was dat een moment van opluchting toen u in de auto stapte?

"Nee, absoluut niet. Ik ben een workaholic. Niet alleen mijn premierschap eindigde, maar ook mijn loopbaan. Mijn pensioen ging ineens beginnen. Dat is geen opluchting. Mijn werk bepaalde altijd ook wel in bepaalde mate wie ik was. In die auto dacht ik toch: daar zitten we dan."

Oud-premiers Balkenende en Rutte adviseerden Schoof in ieder geval tot en met eind augustus even rust te nemen en bij te komen. Dat advies nam hij ter harte. Een onderdeel daarvan was het lopen van de marathon in Sydney. Afgelopen Prinsjesdag liet hij voor het eerst zijn gezicht weer zien. 

Daar zei u tegen de journalisten over het kabinet-Jetten: zo makkelijk is regeren niet. Wat bedoelde u daarmee?

"Nederland en de wereld zijn echt veranderd. Mijn kabinet kwam voort uit een soort noodzaak in een nieuwe politieke orde. Dat zie je bij het huidige kabinet ook. Er zijn relatief weinig alternatieven, dus dan kom je toch uit op een minderheidskabinet. En dat in een tijd van nationale en internationale onrust."

Applaus en emotie: bekijk hier hoe de laatste momenten van Dick Schoof als premier eruitzagen:

In essentie zou je dan zeggen: dan wil je geen experimenten.

"Ja, dat geldt zowel voor mijn kabinet als voor het kabinet van Rob Jetten. Maar de politieke realiteit in Nederland is dat je geen andere optie hebt. Kiezers zijn verdeeld, partijen zijn kleiner en de electoraten beweeglijker. Daardoor komt er meer druk op partijen om snel iets te laten zien. Dan moet je kijken hoe je van daaruit toch een beetje rust kan creëren."

Staat het partijbelang dan boven het landsbelang? 

"Ja, dat denk ik wel. Ook in mijn kabinet. Dat is niet goed. Maar ja, die partijen staan ook allemaal onder druk. Ze willen vooral hun eigen kiezers bedienen."

Begon de instabiliteit bij uw kabinet?

"Nee, ik denk dat Rutte IV het eerste kabinet is geweest dat het moeilijk kreeg. Balkenende I en Rutte I waren ook al een teken van de tijd. En ik zie ook niet dat het zich heel snel oplost, als ik kijk naar wat er links en rechts in Europa gebeurt. Het enige wat ik Rob daarin kan toewensen, is heel veel wijsheid."

Schoof waarschuwde eerder dat de relatie met de VS nooit meer wordt zoals die was naar aanleiding van de toen aangekondigde importheffingen. Bekijk dat hier:

Wat wilt u Nederlanders vanuit uw ervaring als premier meegeven?

"Dat we veiligheid en weerbaarheid veel serieuzer moeten nemen. De dreiging is tijdens mijn premierschap alleen maar toegenomen. Een deel daarvan zien we in de media, maar een deel ook niet. Rusland speelt een grote rol, Iran is actief, maar ook georganiseerde criminaliteit wordt steeds gevaarlijker."

Schoof gaat op het puntje van z’n stoel zitten en begint wild met zijn armen te praten. 

Hier slaat u op aan, is dit wat u bezighoudt? 

"Ja, dit gaat me echt aan. Na de val van de Muur zijn we vrede als vanzelfsprekend gaan zien. Maar vrede is niet de normale toestand. En dat wordt gewoon echt onderschat. Dat kost geld en tijd, en dat zullen we met elkaar moeten zien op te brengen. We moeten een sterk Europees front zien te vormen binnen de NAVO."

En welke lessen heeft u nog meer getrokken als premier?  

Schoof begint te lachen. "Die ga ik allemaal in mijn boek opschrijven."

Er komt dus een boek? 

"Ik ben er nog steeds niet helemaal uit." 

Wat gaat u wél doen? Behalve hardlopen natuurlijk.

"Er lopen gesprekken met bedrijven voor een commissariaat en met sportorganisaties, als lid van de raad van bestuur. Omdat sport uiteindelijk toch mijn hart heeft. En ik houd af en toe lezingen. Vooral de weerbaarheid van Europa houdt me bezig. En ik word hier in Den Haag nog weleens gevraagd naar mijn expertise. Zo hoop ik me toch weer in te kunnen zetten voor het publieke belang."

Heeft u eigenlijk nog vrienden overgehouden aan uw premierschap?

Schoof begint te lachen en denkt even na. "Met Mona Keijzer en Sophie Hermans heb ik nog altijd een goede band. Met hen was ik, zeker na het vertrek van NSC, echt een goed team. En voor de rest spreek ik met de duvel en zijn ouwe moer."